Terapia schematów
Terapia schematów to forma leczenia, która łączy terapię poznawczo-behawioralną z elementami innych nurtów terapeutycznych (w tym psychodynamicznej i terapii Gestalt). Zazwyczaj podczas sesji omawiane są nie tylko bieżące trudności, ale także mechanizmy ich powstawania w przeszłości. Innymi słowy, szukamy źródeł obecnych problemów, aby skutecznie sobie z nimi radzić. W trakcie terapii stosuje się wiele różnych technik i metod, które pozwalają osiągnąć ustalone cele.
Terapia schematów – założenia
W terapii schematów przyjmujemy założenie, że przekonania związane z własną osobowością, innymi ludźmi i światem kształtują się w dzieciństwie. Na ich podstawie uczymy się radzić sobie w różnych sytuacjach, które spotykają nas w dorosłym życiu.
Jeśli w dzieciństwie nie mieliśmy wystarczająco dużo wsparcia lub przewodnictwa, jeśli doświadczyliśmy przemocy – innymi słowy, jeśli nasze normalne potrzeby dziecięce były ignorowane – łatwo mogą pojawić się różnego rodzaju trudności emocjonalne w dorosłym życiu.
Potrzeby i zdrowy rozwój w dzieciństwie
Terapia schematów koncentruje się na podstawowych potrzebach okresu dzieciństwa. Sprawdź listę głównych potrzeb dziecka:
- Bezpieczne przywiązanie do innych (bezpieczeństwo, stabilność, troska i akceptacja).
- Autonomia, kompetencje i poczucie tożsamości.
- Wolność wyrażania ważnych potrzeb i emocji.
- Spontaniczność i zabawa.
- Realistyczne granice i samokontrola.
W jaki sposób ta potrzeba była zaspokajana, kiedy byłeś/byłaś dzieckiem? Kto ją zaspokajał?
Na ile jesteś świadomy/świadoma każdej z tych potrzeb i w jaki sposób są one zaspokajane dzisiaj?
Tryby schematów
Terapia schematów często wykorzystuje pojęcie „trybów”. Tryby to zmieniające się z momentu na moment stany emocjonalne oraz nasze sposoby radzenia sobie. Problemowe tryby uruchamiane są przez sytuacje życiowe, które mają na nas – ze względu na doświadczenia z przeszłości – szczególny wpływ. To nasze „modzele”, na które inni mogą nam nadepnąć.
Niektóre tryby pojawiają się bardzo często, inne – bardzo rzadko. Mogą również pozostawać w stanie uśpienia przez lata, zanim – pod wpływem ważnej sytuacji życiowej – ujawnią się. Im lepiej je rozumiemy, tym lepiej rozumiemy siebie. Wtedy jesteśmy także w stanie podejmować działania, które sprawiają, że nasze życie staje się szczęśliwe i pełne.
Niezaspokojone potrzeby, tryby schematów i powiązane uczucia
Dziecięce tryby
- Przywiązanie oparte na poczuciu bezpieczeństwa – potrzeba bezpieczeństwa, przewidywalności, stabilnej bazy, miłości, troski, uwagi, akceptacji, pochwał, empatii, przewodnictwa i ochrony.
- Wrażliwe Dziecko – silne emocje, ból i lęk wywołują nieadaptacyjne tryby; lęk przed odrzuceniem. Potrzebuje przewodnictwa, granic, samokontroli oraz potwierdzenia własnych uczuć i potrzeb.
Złoszczące się dziecko – gwałtowna, nieadekwatna złość w reakcji na niezaspokojone potrzeby lub szkodliwe traktowanie; skłonność do emocjonalnej reaktywności.
- Impulsywne Dziecko – działa impulsywnie w pogoni za natychmiastową gratyfikacją, ignorując ograniczenia i potrzeby innych.
- Niezdyscyplinowane Dziecko – niska tolerancja frustracji, trudności z wytrwałością przy rutynowych/nudnych zadaniach, impulsywność, niestabilne poczucie Ja.
- Szczęśliwe Dziecko – czuje się kochane, ważne, bezpieczne; potrafi się bawić i czerpać radość (zdrowy tryb).
Rodzicielskie tryby (nieadaptacyjne)
- Karający Rodzic – krytykuje, zawstydza, karze siebie lub innych.
- Wymagający Rodzic – stawia nierealistycznie wysokie wymagania i obciąża odpowiedzialnością, kosztem potrzeb emocjonalnych.
Tryby radzenia sobie (nieadaptacyjne)
Każda niezaspokojona potrzeba z dzieciństwa może prowadzić do wzorców: uległości, unikania lub nadmiernej kompensacji. Z czasem stają się automatyczne, ale można nauczyć się je rozpoznawać i wybierać zdrowsze alternatywy.
Uległość (uległość schematowi)
- Uległy Poddany – rezygnuje z własnych potrzeb, aby uniknąć konfliktu/odrzucenia; stara się zadowolić wszystkich.
Unikanie
- Odłączony obrońca – odcina się emocjonalnie, zrywa więzi, odrzuca pomoc; często odczuwa pustkę.
- Zdystansowany Samouspokajacz – tłumi emocje poprzez nadmierne zaangażowanie w aktywności/zależności (praca, narkotyki, przypadkowy seks, gry, seriale).
Nadmierna kompensacja
- Samouwielbiający – poczucie wyższości, pretensjonalność, niska empatia; umniejsza innym, dąży do władzy/rywalizacji (kompensuje wewnętrzne poczucie niedoskonałości).
- Zastraszanie i Atak – groźby, agresja, przymus w celu osiągnięcia celu lub zemsty; może wyrządzać szkodę innym (emocjonalnie, fizycznie, społecznie).
- Obsesyjny Perfekcjonistyczny Kontroler – nadmierna kontrola i perfekcjonizm, aby uniknąć porażki/krytyki lub „złego zamiaru” innych.
Zdrowy tryb
- Zdrowy Dorosły – dba o potrzeby Wrażliwego Dziecka, ustanawia granice dziecięcym trybom, powstrzymuje nieadaptacyjne tryby radzenia sobie i rodzicielskie; prowadzi do zdrowych relacji i aktywności.
Szczęśliwe Dziecko i Zdrowy Dorosły
Szczęśliwe Dziecko
Szczęśliwe Dziecko czuje się:
- kochane, spełnione, zadowolone, bezpieczne, chronione, akceptowane, doceniane, wartościowe, wspierane, rozumiane, pewne siebie, kompetentne, autonomiczne, odporne, silne, wpływowe, zdolne do adaptacji, powiązane relacjami z innymi, optymistyczne i spontaniczne.
- Jest antidotum na wszystkie nieadaptacyjne i dysfunkcyjne tryby radzenia sobie.
- Zabawa i tryb Szczęśliwego Dziecka są kluczowe w terapii schematów.
- Poprzez zabawę poznajemy siebie (np. co lubimy, czego nie lubimy) i rozwijamy relacje interpersonalne, ucząc się wchodzić w interakcje z innymi.
Zdrowy Dorosły
- Potrafi zaspokajać swoje potrzeby w zdrowy sposób.
- Wspiera i opiekuje się swoim Wrażliwym Dzieckiem, ustala granice dla dziecięcych trybów, powstrzymuje nieadaptacyjne tryby radzenia sobie i rodzicielskie.
- Prowadzi do zdrowych relacji i efektywnego funkcjonowania w życiu codziennym.
Autorka
Yuliana Shevchuk - psycholog, psychoterapeutka
Założycielka Przestrzeni Psychoterapii „Kalina”. Ukończyła z wyróżnieniem Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Certyfikowana psychoterapeutka w nurcie terapii poznawczo-behawioralnej oraz terapii schematów. Ekspertka w dziedzinie zdrowia psychicznego. W nieustannym poszukiwaniu wiedzy, która zmienia życie.
Więcej o autorce