Yuliana Shevchuk
Fobia społeczna – to zaburzenie, którego głównym objawem jest intensywny lęk pojawiający się w sytuacjach związanych z obecnością innych osób, koniecznością komunikacji lub wystąpień publicznych, a także strach przed negatywną oceną otoczenia. Nawet najzwyklejsze sytuacje społeczne – na przykład przemówienie przed audytorium, jedzenie w miejscu publicznym czy udział w rozmowie – mogą wywołać silny niepokój i towarzyszące mu objawy.
Z czasem ten lęk prowadzi do unikania takich sytuacji, tworząc błędne koło: lęk – unikanie – nasilanie się lęku. Poniżej przedstawiono szczegółowo objawy, rozwój i metody leczenia socjalnej fobii oraz zalecenia dla osób, które się z nią zmagają.
Fobia społeczna: objawy (według ICD-10)
Kryteria kliniczne fobii społecznej obejmują następujące cechy:
A. Obecność przynajmniej jednego z poniższych objawów w sytuacjach społecznych, takich jak: jedzenie w miejscu publicznym, wystąpienie przed ludźmi, spotkanie z osobami znanymi w przestrzeni publicznej, przebywanie w małych grupach itp.:
- Silny lęk przed znalezieniem się w centrum uwagi lub zachowaniem się w sposób, który wywoła zakłopotanie bądź ocenę innych;
- Wyraźne unikanie takich sytuacji z obawy, że można wyjść na nieodpowiedniego, śmiesznego lub wzbudzić negatywną ocenę.
B. Co najmniej dwa objawy lęku oraz przynajmniej jeden z następujących objawów fizycznych:
- Czerwienienie się twarzy lub drżenie;
- Strach przed nudnościami lub wymiotami;
- Nagła i silna potrzeba (lub lęk) oddania moczu lub wypróżnienia.
C. Pacjent zdaje sobie sprawę, że lęk i unikające zachowania są nadmierne lub irracjonalne, jednak wciąż odczuwa znaczny stres emocjonalny.
D. Objawy pojawiają się wyłącznie w sytuacjach wywołujących lęk lub podczas myślenia o nich.
Fobia społeczna: jak się rozwija
Osoby z fobią społeczną dobrze zdają sobie sprawę ze swoich objawów i często cierpią z ich powodu. Zaburzenie to poważnie wpływa na wszystkie sfery życia – od nauki w szkole po budowanie kariery i relacji interpersonalnych.
Badania pokazują, że osoby z fobią społeczną mają mniejsze szanse na:
- Zbudowanie relacji romantycznych;
- Uzyskanie wyższego wykształcenia;
- Znalezienie pracy, która odpowiada ich poziomowi umiejętności.
U niektórych osób fobia objawia się tylko w wybranych sytuacjach — na przykład podczas wystąpień publicznych. W innych przypadkach mówimy o uogólnionej formie — lęk pojawia się niemal we wszystkich interakcjach społecznych.
Leczenie fobii społecznej
Skuteczne leczenie fobii społecznej obejmuje:
- Terapia farmakologiczna
Najczęściej stosuje się:
- Inhibitory monoaminooksydazy (IMAO);
- Leki z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI).
- Psychoterapia
Psychoterapia ma na celu zmianę myślenia i zachowań związanych z lękiem społecznym.
Jak wybrać dla siebie psychoterapeutę — czytaj tutaj
Kognitywny model fobii społecznej
Model poznawcza pomaga zrozumieć, jak niskie poczucie własnej wartości i zniekształcone postrzeganie siebie podtrzymują zaburzenia lękowe. Osoby z fobią społeczną mają tendencję do selektywnego odbierania informacji i interpretowania wydarzeń w negatywnym świetle.
Przykłady zniekształceń poznawczych:
- Czytanie myśli: „Oni myślą, że jestem nudny.”
- Katastrofizacja: „Jeśli mnie zapytają, nie będę w stanie nic odpowiedzieć.”
- Personalizacja: „Oni milczą — więc powiedziałem coś nie tak.”
- Projekcja: „Jestem nieciekawy — wszyscy tak myślą.”
Celem terapii jest zidentyfikowanie tych zniekształceń i zastąpienie ich bardziej realistycznymi, konstruktywnymi myślami.
Praktyczne wskazówki dotyczące radzenia sobie z lękiem:
-
Wyraźnie określ swoje lęki
Zdania typu „Nie będę w stanie mówić” warto doprecyzować. Czy chodzi o to, że nie znajdziesz słów, czy dosłownie „paraliżuje” Cię strach? Określenie istoty lęku to ważny krok do jego pokonania.
-
Ogranicz rozmyślania i analizowanie
Jeżeli masz skłonność do ciągłego przeżywania przyszłych sytuacji społecznych lub analizowania tych, które już miały miejsce — zastanów się, czy Ci to pomaga. Jeśli nie — ogranicz te procesy. Świadomie wyznacz czas na lękowe rozmyślania.
-
Eksperymenty behawioralne
To potężne narzędzie, które pozwala sprawdzić, jak inni naprawdę na Ciebie reagują. Na przykład, jeśli boisz się, że ktoś uzna Cię za niezręcznego — spróbuj celowo zrobić coś „niezręcznego” i obserwuj rzeczywistą reakcję ludzi. Często okazuje się ona zupełnie inna niż się spodziewałeś.
-
Pokonywanie unikania
Unikanie sytuacji wywołujących lęk tylko wzmacnia fobię społeczną. Stopniowe, kontrolowane „zanurzanie się” w takie sytuacje pomaga przerwać zamknięte koło strachu i zapobiega chronicznemu utrwaleniu zaburzenia.
Jak radzić sobie z emocjami – techniki
Wnioski
Fobia społeczna to poważne, ale wyleczalne zaburzenie lękowe. Może znacznie pogorszyć jakość życia, utrudniać naukę, pracę oraz relacje interpersonalne. Dzięki nowoczesnym metodom leczenia — takim jak terapia poznawczo-behawioralna oraz leczenie farmakologiczne — możliwe jest osiągnięcie znacznej poprawy stanu zdrowia, a nawet pełnego wyzdrowienia.
Jeśli ty lub ktoś z twoich bliskich doświadcza objawów fobii społecznej — ważne jest, aby nie odkładać poszukiwania pomocy. Wczesna diagnoza i odpowiednio dobrane leczenie mogą radykalnie poprawić jakość życia i doprowadzić do pozytywnej zmiany.
Literatura
Gałecki P, Szulc A. (2018). Psychiatria. Wrocław: Wydawnictwo Edra Urban & Partner. Wells, A. (2010). Terapia poznawcza zaburzeń lękowych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Autorka
Yuliana Shevchuk – psycholog, psychoterapeutka
Założycielka Przestrzeni Psychoterapii „Kalina”. Ukończyła z wyróżnieniem Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Certyfikowana psychoterapeutka w nurcie terapii poznawczo-behawioralnej oraz terapii schematów. Ekspertka w dziedzinie zdrowia psychicznego. W nieustannym poszukiwaniu wiedzy, która zmienia życie
